Παραδοσιακές τέχνες και παρασκευάσματα της Αγίας Μαρινούδας

Στο μικρό γραφικό χωριό της Πάφου, την Αγία Μαρινούδα, επέζησαν μερικές από τις παραδοσιακές τέχνες του τόπου μας, όπως του κατασκευαστή σχοινιών και του παραγωγού μεταξιού. Παράλληλα, με την άνθιση των παραδοσιακών τεχνών, παρατηρείται η αγάπη των κατοίκων και στα παραδοσιακά παρασκευάσματα, αρκετά μάλιστα απ’ αυτά έχουν διασωθεί μέχρι τις μέρες μας. Ας γνωρίσουμε όμως καλύτερα τις τέχνες και τα παρασκευάσματα, που έχουν σηματοδοτήσει την παράδοση του χωριού.

Στην Αγία Μαρινούδα, μερικοί κάτοικοι του χωριού, είχαν ως επαγγελματική ενασχόληση την κατασκευή σχοινιών. Ο κατασκευαστής σχοινιών, για να καταφέρει να μετατρέψει την πρώτη ύλη, το φυτό κάνναβης σε σχοινί, όφειλε να διαθέσει αρκετές μέρες επίπονης εργασίας. Η διαδικασία άρχιζε με το μάζεμα των φυτών και την όρθια τοποθέτησή τους σε στήλη, ή αλλιώς την «σκουλιά», όπως την αποκαλούσαν οι κατασκευαστές. Η σκουλιά έπρεπε να αποξηρανθεί εντελώς, γ’ αυτό έμενε στο χωράφι για μέρες. Όταν αποξηραινόταν εντελώς, τότε την άφηναν να βουλιάζει στο νερό για δεκαπέντε περίπου μέρες. Το αμέσως επόμενο στάδιο της διαδικασίας κατασκευής σχοινιών, απαιτούσε ιδιαίτερο μόχθο, εφόσον έπρεπε το ξύλο του φυτού, το «κανναβόξυλο», να χτυπηθεί με τις «μελιτσιές», ξύλινα εργαλεία, ώστε να σπάσει εντελώς. Με τις «μελιτσιές» γινόταν εφικτός ο διαχωρισμός του ξύλου από το αποξηραμένο φυτό, εκ των οποίων μόνο το τελευταίο χρησίμευε για την κατασκευή των σχοινιών, εφόσον το πρώτο φυλαγόταν για προσάναμμα της φωτιάς. Έπειτα, ο κατασκευαστής επεξεργαζόταν τις ίνες του αποξηραμένου φυτού, με τη βοήθεια της «ανέμης» και του «δουλαπιού», ξύλινων εργαλείων με χρήση και στην παραδοσιακή υφαντική. Μετά την επεξεργασία των ινών, τα σχοινιά ήταν έτοιμα. Οι σύγχρονοι μέθοδοι και παράλληλα με το πλήθος των πρώτων υλών της εποχής μας, έχουν εκτοπίσει το παραδοσιακό τρόπο κατασκευής των σχοινιών και στην Αγία Μαρινούδα.

Η παραγωγή μεταξιού, αποτελεί άλλη μια από τις ασχολίες των κατοίκων της Αγίας Μαρινούδας. Η παραγωγή του μεταξιού, παραδοσιακά άρχιζε με την εκτροφή του μεταξοσκώληκα και ολοκληρωνόταν, με την επεξεργασία των κουκουλιών από τον ειδικό τεχνίτη, τον μεταξά.

Οι κάτοικοι του χωριού, αφού εξασφάλιζαν το μεταξόσπορο, επιδίωκαν να επισπεύσουν την εκκόλαψη των μεταξοσκωλήκων, δημιουργώντας ζεστό περιβάλλον. Σαφέστερα, οι μεταξόσποροι τυλίγονταν μέσα σε μάλλινα υφάσματα, ακόμη και μέσα στα ίδια τους τα ρούχα. Μ’ αυτό τον τρόπο η εκκόλαψη πραγματοποιείτο, εντός δεκαπέντε ημερών.

Αμέσως μετά , οι μεταξοσκώληκες πλέον, τοποθετούνταν σ’ ένα ειδικά διαμορφωμένο περιβάλλον, με καλάμια ή καλαμωτές, αλλά και φύλλα για την εκτροφή τους. Οι χωρικοί γνώριζαν πως οι μεταξοσκώληκες, για συγκεκριμένα διαστήματα, σταματούσαν να επιθυμούν τροφή, γι’ αυτό έλεγαν πως περνούσαν περιόδους νηστειών. Σταδιακά οι μεταξοσκώληκες, γινόντουσαν ημιδιαφανείς και άρχιζαν να πλέκουν κουκούλι, εκκρίνοντας μετάξι. Μερικοί μεταξοσκώληκες εξέκριναν το μετάξι πάνω στις καλαμωτές και δεν έφτιαχναν κουκούλια. Τότε οι παραγωγοί, μάζευαν τα κουκούλια και τα άπλωναν στον ήλιο, με σκοπό να πεθάνουν οι μεταξοσκώληκες που ήταν κρυμμένοι στο εσωτερικό των κουκουλιών. Μετά την έκθεση των κουκουλιών στον ήλιο, οι χωρικοί μετάφεραν τα κουκούλια στον μεταξά, για να τύχουν επεξεργασίας. Μ’ αυτόν τον τρόπο, οι χωρικοί είχαν στη διάθεσή τους το μετάξι.

Σήμερα υπάρχουν στην κοινότητα δύο βιοτεχνίες. Η πρώτη κατασκευάζει πήλινα αντικείμενα, με τον παλιό παραδοσιακό τρόπο και η δεύτερη, κατασκευάζει διαφόρων ειδών κεριά.

Η Αγία Μαρινούδα, όπως προαναφέρθηκε, έχει να επιδείξει πέρα των παραδοσιακών τεχνών και πλούτο στα παραδοσιακά παρασκευάσματα. Οι γυναίκες κυρίως του χωριού, ενασχολήθηκαν και διέσωσαν τον πατροπαράδοτο τρόπο παρασκευής διαφόρων προϊόντων, όπως το χαλούμι, τον τραχανά, τα λουκάνικα , το «ρέσι», αλλά και τα κουλουράκια με «τερατσόμελο» ή αλλιώς με μέλι από χαρούπια.

Στο χωριό, ακόμη και στις μέρες μας, οι γυναίκες προτιμούν να παρασκευάζουν από μόνες τους το παραδοσιακό τυρί, το χαλούμι, συνηθέστερα από πρόβειο ή κατσικίσιο γάλα. Η παρασκευή των χαλουμιών αρχίζει με το ζέσταμα του γάλακτος στο «χαρτζίν», βαθύ οικιακό σκεύος και την προσθήκη μιας πηκτικής ουσίας, της «πυδκιάς». Στη συνέχεια , περιμένουν το γάλα να πήξει και παράλληλα το αφήνουν να κρυώσει, για να καταφέρουν να το κομματιάσουν. Η διαδικασία παρασκευής συνεχίζεται με την τοποθέτηση και τη συμπίεση των κομματιών στο «ταλάριν», δοχείο με πυκνές τρύπες, έτσι ώστε να αφαιρεθεί κάθε υπόλειμμα υγρού. Το υγρό, γνωστό ως «νορός», που ρέει από τη συμπίεση των χαλουμιών, μαζεύεται σ’ ένα δοχείο, για να χρησιμοποιηθεί ως βασικό συστατικό υλικό για άλλα τυριά, αλλά και για να φυλαχτούν τα χαλούμια.

Η ολοκλήρωση των χαλουμιών πραγματοποιείται με το ψήσιμό των χαλουμιών στο «χαρτζίν», ενώ είναι βυθισμένα σε «νορό». Όταν τα χαλούμια επιπλέουν στην επιφάνεια του «νορού», τότε οι γυναίκες τα αφαιρούν από το οικιακό σκεύος, με μια τρυπητή κουτάλα. Έπειτα, με την παλάμη του χεριού τους, απλώνουν αλάτι πάνω στα χαλούμια, τα διπλώνουν στη μέση και προσθέτουν δυόσμο. Όταν κρυώσουν, τα φυλάγουν σε δοχεία-παλαιότερα σε πήλινα αγγεία-με «νορό» για να διατηρηθούν.

Οι γυναίκες της Αγίας Μαρινούδας, κατάφεραν να διασώσουν και τον παραδοσιακό τρόπο παρασκευής του τραχανά. Οι χωρικοί διατηρώντας την παράδοση, αρκετές χειμωνιάτικες νύχτες, τις ζεσταίνουν με τη συνοδεία της πατροπαράδοτης σπιτικής σούπας τραχανά.

Τα βασικά υλικά που απαιτεί η παρασκευή του τραχανά είναι το γάλα, το οποίο πρέπει να έχει ήδη ξινίσει και το χοντρά αλεσμένο σιτάρι. Γ’ αυτό η νοικοκυρά, φροντίζει το γάλα να παραμείνει για δυο περίπου βδομάδες, σ’ ένα πήλινο δοχείο ή αλλιώς «κουμνίν», έτσι ώστε να ξινίσει. Όταν το γάλα είναι έτοιμο, το χύνει στο «χαρτζίν» προσθέτοντας παράλληλα το σιτάρι και το αφήνει στην φωτιά ανακατεύοντας διαρκώς, μέχρις ότου μετατραπεί σε χυλό. Όταν το μείγμα κρυώσει, τότε ακολουθεί το «κόψιμο» του τραχανά ή διαφορετικά η διαίρεση του σε μικρές κυλινδρικές μπάλες. Τέλος, αυτές οι μικρές κυλινδρικές μπαλίτσες, απλώνονται συνήθως πάνω σε ψάθινους δίσκους ή «τσέστους», με σκοπό να αποξηρανθούν. Οι γυναίκες του χωριού, φυλάγουν πάντοτε τον τραχανά σε σκιερό μέρος, για να διατηρηθεί όσο το δυνατό περισσότερο.

Οι χωρικοί συνηθίζουν να παρασκευάζουν εύγεστα σπιτικά λουκάνικα. Τα λουκάνικα της Αγίας Μαρινούδας, έχουν ως βασικά συστατικά τους το χοιρινό κρέας και διάφορα μπαχαρικά, γι’ αυτό η γεύση τους είναι ελαφρώς πικάντικη.

Στην Αγία Μαρινούδα , στα γαμήλια έθιμα συμπεριλαμβάνεται η παρασκευή ενός φαγητού, γνωστό ως «ρέσι», το οποίο αποτελείται από αρνίσιο κρέας, κοτόπουλα και χοντρά αλεσμένο σιτάρι. Η ετοιμασία του γαμήλιου φαγητού, σύμφωνα με την παράδοση, γινόταν από τις νεαρές κοπέλες του χωριού. Αρχικά, έριχναν κομμάτια αρνίσιου κρέατος, μέσα σε μεγάλα καζάνια και τα άφηναν να σιγοβράσουν. Έπειτα, πρόσθεταν στα καζάνια και το σιτάρι. Μετά το ψήσιμο, αφαιρούσαν τα κόκαλα από το κρέας και ακολουθούσε το «Λάτζισμα» (ανακάτωμα του ρεσιού με ξύλινη κουτάλα), για να ενωθούν όλα τα υλικά του φαγητού. Όταν το κρέας και το σιτάρι έμοιαζε με πολτό, τότε το «ρέσιν» ήταν έτοιμο να συνοδεύσει το γαμήλιο γλέντι.

Τα κουλουράκια με το «τερατσόμελον», δηλαδή το μέλι από χαρούπια, είναι πραγματικά αριστουργήματα γεύσης. Τα συγκεκριμένα κουλουράκια είθισται να φτιάχνονται κατά τις περιόδους των νηστειών, εφόσον τα υλικά τους είναι το αλεύρι, το νερό και το «τερατσόμελο». Παρά την λιτότητα των υλικών τους, η γεύση τους είναι ξεχωριστή , γεγονός που οφείλεται κυρίως στον τρόπο ψησίματός τους. Σαφέστερα, τα κουλουράκια ψήνονται σε ζωμό από βρασμένα χαρούπια. Οι γυναίκες του χωριού προσφέρουν τα κουλουράκια με «τερατσόμελο», για να εμπλουτιστούν ακόμη περισσότερο γευστικά.

Αναμφισβήτητα, η Αγία Μαρινούδα έχει να επιδείξει μια πλούσια παράδοση, τόσο στον τομέα των τεχνών, όσο και των παρασκευασμάτων. Μέσω της γνώσης των παραδοσιακών τεχνών και παρασκευασμάτων, μας παρέχεται η δυνατότητα να ταξιδέψουμε στην καθημερινότητα των παλαιότερων γενιών της Αγίας Μαρινούδας.

Πηγές :
Ιωνάς Ιωάννης, Παραδοσιακά Επαγγέλματα της Κύπρου, Λευκωσία,2001, σ.541-544
Κυπρή Δ. Θεοφανώ –Πρωτοπαππά Δ. Καλλιόπη, Παραδοσιακά Ζυμώματα της Κύπρου, Η χρήση τους και η σημασία τους στην εθιμική ζωή, Λευκωσία, 1997,σ.149 και 178